Dotyk a fizjologia

Wpływ dotyku na fizjologię

Rozwój fizyczny
[…] Kontakt fizyczny daje dzieciom nie tylko poczucie bezpieczeństwa, ale też ma widoczny wpływ na fizjologię. Badania na zwierzętach i te przeprowadzone wśród ludzi dostarczają przekonujących dowodów, że stymulacja dotykowa jest jednym z czynników regulujących rozwój fizyczny małego dziecka. Badania poświęcone wpływowi masażu na wcześniaki potwierdzały wielokrotnie, że szybciej rosną te, które otrzymały dodatkową stymulację dotykową (np. Field, 2001; Phillips, Moses, 1996; Scafidi i in., 1990). Według Fielda (1995) jednak do prawidłowego wzrostu wydaje się być potrzebny dotyk o określonej sile nacisku. Podobnie z badań wpływu dotyku na szczury wynika, że kościec i ciało głaskanych zwierząt rozwija się szybciej niż niegłaskanych (Ruegamer, Bernstein, Benjamin, 1954; Weininger, 1954; Weininger, McClelland, Arima, 1954). Trzeba zaznaczyć, że między grupą eksperymentalną a kontrolną nie było różnic w ilości przyjmowanego pokarmu – zarówno w badaniach zwierząt, jak i ludzi.

Zaobserwowana różnica przyrostu masy między osobnikami dotykanymi i niedotykanymi znajduje też odzwierciedlenie w poziomie hormonów wzrostu. Jak opisują Schanberg i Field (1987; patrz też Evoniuk, Kuhn, Schanberg, 1979), u małych szczurów zabranych matkom stwierdzono znaczny spadek ilości wydzielanych hormonów wzrostu – wracała ona do normy dopiero po zwróceniu młodych matkom. Jednak mocne głaskanie młodych mokrym pędzlem malarskim w czasie separacji od matki, imitujące naturalne zachowanie opiekuńcze matki (lizanie), ma taki sam efekt [jak jej opieka]. Z drugiej strony, lżejsze głaskanie bądź stymulacja układu przedsionkowego [czyli zmysłu równowagi] lub zmysłu kinetycznego nie sprawia, że poziom hormonów wraca do normy. Tak więc widać, że to dzięki dotykowi obecność matki ma efekt stymulujący wzrost.

Również inne procesy fizjologiczne u małych szczurów ulegają zmianom na skutek krótkotrwałej deprywacji matczynej opieki (Schanberg, 1995; Schanberg, Field, 1987). Podobnie jak w przypadku zmienionego poziomu hormonów wzrostu, te zmiany fizjologiczne są odwracalne – po powrocie do matki lub na skutek mocnej stymulacji dotykowej skóry młodych. Na przykład ustalono, że pozbawienie dotyku matki prowadzi do natychmiastowego spadku aktywności dekarboksylazy ornityny – enzymu uczestniczącego w procesie syntezy białka i będącego dobrym wskaźnikiem przyrostu tkanek oraz ich różnicowania. Zaobserwowanej zmiany nie można przypisać zmianom temperatury ciała, ani skutkom zmiany otoczenia, wynikającej z oddzielenia od matki. Czynnikami wywołującymi zmiany nie jest ustanie normalnych wzorców odżywiania, ani brak matczynych sygnałów węchowych, słuchowych i wzrokowych. Pozostałe efekty deprywacji dotykowej młodych szczurów obejmują selektywny brak reakcji tkanek na zewnątrzpochodne hormony wzrostu, ograniczenie syntezy DNA w tkankach większości organów, spowolnienie katabolizmu insuliny oraz zwiększenie produkcji kortykosteronu – wskaźnika poziomu stresu. U małych wiewiórek i rezusów podczas separacji młodego od matki zaobserwowano również podwyższony poziom kortyzolu (Coe, Wiener, Rosenberg, Levine, 1985), a obniżony – u masowanych małych dzieci (Acolet i in., 1993; Field i in., 1996). Tym niemniej, wszystkie wspomniane zmiany fizjologiczne u młodych szczurów zaobserwowano wyłącznie w okresie, gdy są one karmione przez samicę (Schanberg, 1995). Kiedy dorastają, rozstanie nie ma już wpływu na procesy fizjologiczne w ich organizmie. Schanberg (1995) opisuje zaobserwowane zjawisko jako przejście w tryb przetrwania – stan fizjologiczny, którego celem jest zachowanie energii i wody, by zapewnić przetrwanie młodych pod nieobecność ich matki. To niezwykle sensowna reakcja, jeśli weźmiemy pod uwagę, że młode są całkowicie zależne od matki jako dostarczycielki pożywienia.
[…]

Sugerowano również istnienie innych mechanizmów, będących podstawą procesu przyspieszania wzrostu dzięki dotykowi. Wiele wskazuje na przykład na to, że stymulacja dotykowa wpływa na procesy trawienne, co opisuje Field (2001). Wiadomo, że masaż stymuluje nerw błędny. Aktywność przywspółczulna tego nerwu ułatwia z kolei trawienie i stymuluje wydzielanie hormonów odpowiedzialnych za absorpcję pożywienia – takich jak gastryna i insulina (patrz również Uvnäs-Moberg, 1987; Uvnäs-Moberg, Widström, Marchini, Winberg, 1987). Tak więc dotyk może stymulować wzrost, gdyż dzięki niemu trawienie staje się bardziej efektywne (patrz również Uvnäs-Moberg, 1997). Ten pogląd poparto oceną funkcji trawiennych u masowanych niemowląt. Na przykład w próbach krwi pobranych od masowanych wcześniaków po ekspozycji na kokainę poziom insuliny był znacznie podniesiony (niepublikowane dane T. Field, 2003). Także de Róiste i Bushnell (1995) znaleźli fizjologiczne dowody wzmożonych funkcji trawiennych u przedwcześnie urodzonych dzieci, uczestniczących w programie stymulacji dotykowej w pierwszym miesiącu życia. Field (2001) informuje też o wstępnych wynikach badań, z których widać, że u masowanych wcześniaków poziom oksytocyny jest znacznie podwyższony.

Ponadto wiadomo, że aktywność nerwu błędnego obniża pobudzenie fizjologiczne i poziom hormonów stresu. U różnych grup poddawanych masażom zaobserwowano też obniżony poziom kortyzolu (Field, 1998). Mniejsze skoncentrowanie kortyzolu kojarzone jest natomiast z podwyższonym poziomem oksytocyny (Field, 2001), która zdaje się odgrywać kluczową rolę w ogólnej reakcji relaksacji i wzrostu, czyli psychofizjologicznego wzorca antystresowego, zasugerowanego przez Uvnäs-Moberga (1997) – jako przeciwieństwo reakcji stresowej typu „walcz lub uciekaj”. Uvnäs-Moberg spekuluje, że dotyk będący częścią relacji międzyludzkich oraz ogólne wsparcie społeczne mogą stanowić ważne czynniki przy podwyższaniu poziomu oksytocyny u ludzi, co wyjaśniałoby korzystne dla zdrowia skutki funkcjonowania w społeczności. W kontekście interakcji między matką a dzieckiem proponowana reakcja antystresowa – być może wywoływana przez przyjemne doświadczenie interpersonalne, obejmujące bliski kontakt fizyczny – może być postrzegana jako przeciwieństwo funkcjonowania w trybie przetrwania, czyli zgodnie z wzorcem zaobserwowanym u pozbawionych kontaktu z matką (a więc również pozbawionych dotyku) małych szczurów.

Procesy immunologiczne
Dotyk ma również wpływ na procesy immunologiczne. Odkryto, że najbardziej zewnętrzna warstwa skóry człowieka – naskórek – zawiera substancję podobną do hormonu gruczołu grasicy, biorącego udział w procesie różnicowania komórek T o różnorodnych specyficznych funkcjach odpornościowych (Chu i in., 1983). Możliwe również, że dotyk wpływa na system odpornościowy, obniżając poziom kortyzolu i tym samym wzmacniając układ odpornościowy (Field, 1998). Związek ten potwierdzają bezpośrednie badania kompetencji immunologicznej masowanych. Z badań mężczyzn HIV-pozytywnych i HIV-negatywnych przeprowadzonych przez Ironsona i in. (1996) wynika, że miesięczny program codziennych masaży skutkował znaczną poprawą funkcji obronnej organizmu oraz obniżeniem poziomu kortyzolu.

Skarlenie psychospołeczne
Choć fizjologiczne skutki dotyku najczęściej badano na zwierzętach, można przyjąć, że w przypadku ludzi działają podobne mechanizmy. Na przykład, zahamowanie wzrostu i ogólnie opóźniony rozwój dzieci zaniedbanych emocjonalnie, u których nie stwierdzono żadnych zaburzeń natury organicznej i które były prawidłowo odżywiane – często określane jako […] skarlenie psychospołeczne (Green, Campbell, David, 1984; Money, 1992) – można częściowo wytłumaczyć tymi właśnie odkryciami (Schanberg, Field, 1987; Schanberg, Kuhn, 1980).

Co znaczące – biochemiczne nieprawidłowości u tych dzieci przypominają fizjologiczne konsekwencje deprywacji matczynej opieki w przypadku młodych szczurów. Te dzieci mają zazwyczaj nie tylko bardzo obniżony poziom hormonu wzrostu oraz zaburzenia jego wydzielania – co wraca do normy po umieszczeniu ich w bardziej sprzyjającym im pod względem psychologicznym otoczeniu, a to z kolei przywraca normalne wzorce wzrostu – ale też reagują one bardzo słabo na egzogenne hormony wzrostu (Albanese i in., 1994; D’Ercole, Underwood, Van Wyk, 1977; Frasier, Rallison, 1972; Holmes, Blethen, Weldon, 1984; Powell, Brasel, Raiti, Blizzard, 1967; Rayner, Rudd, 1973).

Badania te nie pozwalają nam wprawdzie wyciągnąć wniosków co do tego, ile dotyku dzieci potrzebują dla optymalnego wzrostu, lecz zwracają uwagę na wielki wpływ stymulacji dotykowej na wiele aspektów wczesnego rozwoju. Oprócz przyjmowanych wcześniej bezpośrednich skutków stymulacji skóry na fizjologię, bliski kontakt opiekuna i dziecka […] wpływa też na wiele innych aspektów fizjologii.

Regulacja termiczna
[…] Rozłożenie tłuszczu u dzieci sugeruje, że przede wszystkim to kontakt brzuchem do opiekuna pomaga uchronić małe dziecko przed nadmierną utratą ciepłoty ciała (Als, 1977). Potwierdziły to badania wcześniaków (Ludington-Hoe, Hadeed, Anderson, 1991) i dzieci urodzonych w terminie (Bystrova i in., 2003; Christensson i in., 1992; Färdig, 1980). Färdig (1980) na przykład, badając grupę amerykańskich niemowląt, ustalił, że te z nich, które zaraz po narodzinach umieszczano w inkubatorze miały średnio aż o 0,9°C niższą temperaturę skóry niż noworodki doświadczające bezpośredniego kontaktu „skóra do skóry” na brzuchu matki – temperatura otoczenia w obu przypadkach była jednakowa. Christensson i in. (1992) porównali bezpośredni brzuszny kontakt hiszpańskich matek i ich nowo narodzonych dzieci z sytuacją, gdy dziecko przebywa w łóżeczku obok matki i zaobserwowali wyższą temperaturę ciała w grupie dzieci doświadczających kontaktu „skóra do skóry”, szczególnie pod koniec czasu monitorowania, wynoszącego 1,5 godziny.

Ciało matki służy nie tylko jako wygodne źródło energii. Wiele wskazuje również na to, że może ono dostosowywać swą temperaturę do potrzeb termicznych niemowlęcia. Bauer, Pasel i Versmold (1996) porównali temperaturę skóry klatki piersiowej matek od pierwszego do piątego dnia po porodzie z temperaturą ciała mężczyzn i kobiet bezdzietnych. Wykazali, że temperatura ciała młodych matek w badanym okresie równomiernie rosła, tak że od drugiego dnia była znacznie wyższa niż w przypadku dwóch pozostałych grup. Ponadto wiadomo, że temperatura skóry matki wzrasta w okresie karmienia piersią, a jednym z możliwych sprawców tego stanu rzeczy jest oksytocyna (Marshall, Cumming, Fitzsimmons, 1992). Wstępna analiza równoległych pomiarów temperatury diad matka–niemowlę w czasie kangurowania potwierdza istnienie zjawiska, które Ludington, Anderson i Hadeed (1989; patrz też Anderson, 1995) nazwali synchronicznością termiczną. Na początku kontaktu zazwyczaj obserwowano wzrost temperatury skóry matki i dziecka, przy czym najpierw rosła temperatura skóry matki, a dopiero potem – dziecka. Temperatura jego skóry rosła wolno, ale równomiernie przez pierwszą godzinę kontaktu „skóra do skóry”. Kiedy osiągnęła ona poziom optymalny, temperatura skóry matki ponownie spadała, wracając do poziomu podstawowego, chyba że doszło do spadku temperatury ciała dziecka – wtedy temperatura skóry matki znów wzrastała, co bardzo przypomina działanie termostatu.


Bibliografia
D. Acolet, N. Modi, X. Giannakoulopoulos, C. Bond, W. Weg, A. Clowand, V. Glover, Changes in plasma cortisol and catecholamine concentrations in response to massage in preterm infants, „Archives of Disease in Childhood” 1993, 68, p. 29–31.
A. Albanese, G. Hamill, J. Jones, D. Skuse, D. R. Matthews, R. Stanhope, Reversibility of physiological growth hormone secretion in children with psychosocial dwarfism, „Clinical Endocrinology” 1994, 40, p. 687–692.
H. Als, The newborn communicates, „Journal of Communication” 1977, 27(2), p. 66–73.
G. C. Anderson, Touch and the kangaroo care method, [in:] Touch in early development Mahwah, T. M. Field (ed.), NJ: Lawrence Erlbaum 1995, p. 35–51.
K. Bauer, K. Pasel, H. Versmold, Chest skin temperature of mothers of term and preterm infants is higher than that of men and women [Abstract], „Pediatric Research” 1996, 39(4, Pt. 2):195A.
K. Bystrova, A.-M. Widström, A.-S. Matthiesen, A.-B. Ransö-Arvidson, B. Welles-Nyström, C. Wassberg, I. Vorontsov, K. Uvnäs-Moberg, Skin-to-skin contact may reduce negative consequences of „the stress of being born”. A study on temperature in newborn infants, subjected to different ward routines in St. Petersburg, „Acta Paediatrica” 2003, 92, p. 320–326.
K. Christensson, C. Siles, L. Moreno, A. Belaustequi, P. De La Fuente, H. Lagercrantz, P. Puyol, J. Winberg, Temperature, metabolic adaptation and crying in healthy full-term newborns cared for skin-to-skin or in a cot, „Acta Paediatrica” 1992, 81, p. 488–493.
A. C. Chu, J. A. K. Patterson, G. Goldstein, C. L. Berger, S. Takezaki, R. L. Edelson, Thymopoietin-like substance in human skin, „The Journal of Investigative Dermatology” 1983, 81, p. 194–197.
C. L. Coe, S. G. Wiener, L. T. Rosenberg, S. Levine, Endocrine and immune responses to separation and maternal loss in nonhuman primates, [in:] J. L. McGaugh, J. C. Fentress, J. P. J. P. Hegmann, (series eds.), M. Reite, T. Field (vol. eds.), „Behavioral biology: The psychobiology” 1985.
A. J. D’Ercole, L. E. Underwood, J. J. Van Wyk, Serum somatomedin-C in hypopituitarism and in other disorders of growth, „The Journal of Pediatrics” 1977, 90, p. 375– 381.
G. E. Evoniuk, C. M. Kuhn, S. M. Schanberg, The effect of tactile stimulation on serum growth hormone and tissue ornithine decarboxylase activity during maternal deprivation in rat pups, „Communications in Psychopharmacoloy” 1979, 3, p. 363–370.
J. A. Färdig, A comparison of skin-to-skin contact and radiant heaters in promoting neonatal thermoregulation, „Journal of Nurse-Midwifery” 1980, 25(1), p. 19–28.
T. Field, Infant massage therapy, [in:] Touch in early development Mahwah, T. M. Field (ed.), NJ: Lawrence Erlbaum 1995, p. 105–114.
T. Field, Massage therapy facilitates weight gain in preterm infants, „Current Directions in Psychological Science” 2001, 10, p. 51–54.
T. M. Field, Touch therapy effects on development, „International Journal of Behavioral Development” 1998, 22, p. 779–797.T. Field, N. Grizzle, F. Scafidi, S. Abrams, S. Richardson, C. Kuhn, S. Schanberg, Massage therapy for infants of depressed mothers, „Infant Behavior and Development” 1996, 19, p. 107–112.
S. D. Frasier, M. L. Rallison, Growth retardation and emotional deprivation: Relative resistance to treatment with human growth hormone, „The Journal of Pediatrics” 1972, 80, p. 603–609.
W. H. Green, M. Campbell, R. David, Psychosocial dwarfism: A critical review of the evidence, „Journal of the American Academy of Child Psychiatry” 1984, 23, p. 39–48.
N. E. Holmes, S. L. Blethen, V. V. Weldon, Case report: Somatomedin C response to growth hormone in psychosocial growth retardation, „The American Journal of the Medical Sciences” 1984, 288, p. 86–88.
G. Ironson, T. Field, F. Scafidi, M. Hashimoto, M. Kumar, A. Kumar, A. Price, A. Goncalves, I. Burman, C. Tetenman, R. Patarca, M. A. Fletcher, Massage therapy is associated with enhancement of the immune system’s cytotoxic capacity, „International Journal of Neuroscience” 1996, 84, p. 205–217.
M. Kuhn, Massage stimulates growth in preterm infants. A replication, „Infant Behavior and Development” 1990, 13, p. 167–188.
S. M. Ludington, G. C. Anderson, A. Hadeed, Maternal-neonatal thermal synchrony during skin-to-skin contact. Abstracts of individual papers, „Research Conference of the Council of Nurse Researchers”, Chicago, IL, 1989, September, p. 286.
S. M. Ludington-Hoe, A. J. Hadeed, G. C. Anderson, Physiologic responses to skin-to-skin contact in hospitalized premature infants, „Journal of Perinatology” 1991, 11, p. 19–24.
W. M. Marshall, D. C. Cumming, G. W. Fitzsimmons, Hot flushes during breast feeding?, „Fertility and Sterility” 1992, 57, p. 1349–1350.
J. Money, The Kaspar Hauser syndrome of „psychosocial dwarfism”, Buffalo, Prometheus Books, NY 1992.
G. F. Powell, J. A. Brasel, S. Raiti, R. M. Blizzard, Emotional deprivation and growth retardation simulating idiopathic hypopituitarism. II. Endocrinologic evaluation of the syndrome, „The New England Journal of Medicine” 1967, 276, p. 1279–1283.
P. H. W. Rayner, B. T. Rudd, Emotional deprivation in three siblings associated with functional pituitary growth hormone deficiency, „Australian Paediatric Journal” 1973, 9, p. 79–84.
Á. de Róiste, I. W. R. Bushnell, The immediate gastric effects of a tactile stimulation programme on premature infants, „Journal of Reproductive and Infant Psychology” 1995, 13, p. 57–62.
W. R. Ruegamer, L. Bernstein, J. D. Benjamin, Growth, food utilization, and thyroid activity in the albino rat as a function of extra handling, „Science” 1954, 120, p. 184– 185.
F. A. Scafidi, T. M. Field, S. M. Schanberg, C. R. Bauer, K. Tucci, J. Roberts, C. Morrow, C.
S. Schanberg, The genetic basis for touch effects, [in:] Touch in early development Mahwah, T. M. Field (ed.), NJ: Lawrence Erlbaum 1995, p. 67–79.
S. M. Schanberg, T. M. Field, Sensory deprivation stress and supplemental stimulation in the rat pup and preterm human neonate, „Child Development” 1987, 58, p. 1431– 1447.
S. M. Schanberg, C. M. Kuhn, Maternal deprivation. An animal model of psychosocial dwarfism, [in:] Enzymes and neurotransmitters in mental disease, E. Usdin, T. L. Sourkes, M. B. H. Youdim (eds.), Chichester, Great Britain: John Wiley 1980, p. 373–393.
K. Schmidt, The effect of continuous stimulation on the behavioral sleep of infants, „Merrill-Palmer Quarterly” 1975, 21, p. 77–88.
K. Uvnäs-Moberg, Gastrointestinal hormones and pathophysiology of functional gastrointestinal disorders, „Scandinavian Journal of Gastroenterology” 1987, 22 (Suppl. 128), p. 138–146.
K. Uvnäs-Moberg, Oxytocin linked antistress effects – The relaxation and growth response, „Acta Physiologica Scandinavica” 1997, 161 (Suppl. 640), p. 38–42.
K. Uvnäs-Moberg, A. M. Widström, G. Marchini, J. Winberg, Release of GI hormones in mother and infant by sensory stimulation, „Acta Paediatrica Scandinavica” 1987, 76, p. 851–860.
O. Weininger, Physiological damage under emotional stress as a function of early experience, „Science” 1954, 119, p. 285–286.
O. Weininger, W. J. McClelland, R. K. Arima, Gentling and weight gain in the albino rat, „Canadian Journal of Psychology” 1954, 8, p. 147–151.


R. A. Schön, Natural Parenting. Back to Basics in Infant Care, „Evolutionary Psychology” 2007, 5(1), p. 102–183, [in:] http://www.epjournal.net
 

Tłumaczenie: Anna Sieroń